Muzeum im. Bolesława Biegasa w Bibliotece Polskiej w Paryżu


Museum1

Muzeum im. Bolesława Biegasa w Bibliotece Polskiej w Paryżu

Muzeum Bolesława Biegasa Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Bibliotece Polskiej w Paryżu.

Bolesław Biegas (Biegalski), urodzony jako poddany rosyjski w 1877 w wiosce Koziczyn niedaleko Ciechanowa, jest z pewnością jednym z najciekawszych przedstawicieli nurtu symbolizmu polskiego w sztuce. Do Paryża przyjechał w grudniu 1901 roku. Tu kontynuował swoją karierę jako rzeźbiarz, malarz a także próbował swych sił jako pisarz. Tylko nieliczni wiedzą, że był on także założycielem Salonu Współczesnej Sztuki Mistycznej. Za życia bardziej był znany we Francji niż w Polsce..

A przecież był jednym z wielu artystów emigrantów w Paryżu, którzy dzięki talentowi i obcemu pochodzeniu wnosili pewna szczyptę egzotyki, bardzo lubianą przez francuską publiczność.

Jak doszło do tego, że w Bibliotece Polskiej, bastionie polskiej emigracji patriotycznej i konserwatywnej, powstało muzeum poświęcone artyście? Jemu, który w czasach swej młodości był buntownikiem i jednocześnie bulwersował swoją sztuką? Jemu, który odrzucony przez środowisko w Krakowie, odnosił sukcesy na wystawach wiedeńskiej secesji ? Jemu, który konsekwentnie pozostał wierny swojemu sposobowi malowania nie zważając na wszelkie modernizujące kierunki i tendencje sztuki nowoczesnej?
Brak szacunku i zrozumienia dla twórczości Bolesława Biegasa, często niezrozumianej i wprost niechcianej – niektóre krzywdzące opinie pokutują do dziś – sprawił, iż sam pomysł utworzenia muzeum poświęconego wyłącznie temu artyście nie spotkał się wśród emigracji polskiej z entuzjazmem. Mimo to muzeum jego imienia zaistniało i cieszy się rosnącym zainteresowaniem publiczności.

Kiedy 25-letni artysta zjawił się pod koniec 1901 roku w Paryżu, otrzymał propozycję wystawy w lokalu pisma „La Plume”, wówczas wiodącej publikacji symbolizmu. Krytycy sztuki tej miary co Karl Boes, Adolphe Basler i Stanisław Gierszyński, a także André Salmon i Emil Verhaeren byli pod wielkim wrażeniem jego prac. Świadczą o tym liczne wypowiedzi na łamach pisma „La Plume”, którego redaktor, Karl Boes, poświęcił Biegasowi numer specjalny. Działalność wystawiennicza Biegasa, z wyjątkiem okresu Pierwszej Wojny Światowej, była regularna do 1931. Po nadzwyczajnym sukcesie przyszedł spadek zainteresowania jego sztuką i osobą Biegasa. Doszło do tego nieszczęście, które go spotkało, kiedy w trakcie Drugiej Wojny Światowej we wrześniu 1943 roku, jedna z bomb, uderzywszy w dom, w którym znajdowało się atelier artysty, zniszczyła część jego rzeźb.

Pod koniec lat czterdziestych Biegas zbliżył się do środowiska polskiej emigracji. Czuł się coraz bardziej osamotniony, już po śmierci swych opiekunów i dobroczyńców, Henryka Trutschla (zmarłego w 1928 roku) i jego małżonki Jadwigi (zmarłej w 1939), którzy uważali Biegasa niemal za syna. Zbulwersowany przemianami politycznymi w kraju po zakończeniu wojny, Bolesław Biegas nawiązał kontakt z przedstawicielami polskiej emigracji, m. in.  z dawnym doradca od spraw kultury Ambasady Polskiej w Paryżu, Janem Szymańskim, z kustoszem Muzeum Adama Mickiewicza Biblioteki Polskiej, Bronisławą Mońkiewicz, Czesławem Chowańcem i Zygmuntem Zaleskim – członków Zarządu Towarzystwa Historyczno-Literackiego, do którego w roku 1951, na cztery lata przed śmiercią, został także przyjęty Bolesław Biegas.

Na mocy testamentu sformułowanego 23 kwietnia 1950, Biegas, artysta malarz i rzeźbiarz, zamieszkały przy ulicy Jean-Ferrandi pod numerem 3-cim w 6 dzielnicy Paryża, przekazał w darze wszystkie swoje prace, które znajdowały się w jego atelier Towarzystwu Historyczno-Literackiemu.

Na dar ten składały się nie tylko rzeźby, obrazy i obiekty sztuki ale też meble pochodzące z atelier Biegasa oraz akcje bankowe i pieniądze w gotówce należące do artysty. Wykonawcami testamentu zostali Stefan Jankowski, prawnik i Wiesław Dąbrowski, dawny radca Ambasady Polskiej, obydwaj członkowie Towarzystwa Historyczno-Literackiego. Wiesław Dąbrowski, członek rady THL-u, utrzymywał dość bliskie kontakty z polskim środowiskiem artystycznym. Znał między innymi zaprzyjaźnioną z Biegasem Olgę Boznańską, artystkę o wielkim talencie. Spadek Bolesława Biegasa, zmarłego 30 września w szpitalu Neckera w Paryżu został zaakceptowany jednomyślnie przez radę THL-u w dniu 13 czerwca 1955. Spuścizna Biegasa, jak potwierdzono w liście z 18 lipca tego roku do prefekta przeznaczona była na następujące cele:
stworzenie ekspozycji stałej w pomieszczeniach Towarzystwa Historyczno-Literackiego, z  katalogiem i specjalną publikacją dotyczącą kolekcji. Suma pieniędzy w gotowce jak i pieniądze uzyskane ze sprzedaży akcji, po uiszczeniu opłat związanych ze spuścizną była przeznaczona na zakup książek, druków i rękopisów dla Towarzystwa, przede wszystkim tych, na potrzeby biblioteki oraz na wydatki związane z utworzeniem osobnej kolekcji dzieł artysty, dostępnej dla publiczności.

3

By wyobrazić sobie wartość tego daru wystarczy uważnie przyjrzeć się inwentarzowi przygotowanemu przez Jana Szymańskiego, członka i doradcy artystycznego Towarzystwa Historyczno-Literackiego i zaprzyjaźnionego z Biegasem. Wśród 149 rzeźb w różnych materiałach były brązy (20), rzeźby z marmuru (2), z piaskowca i przede wszystkim z terakoty (33) oraz gipsy (93). Zespół obrazów składał się z różnych cyklów: Sławni Ludzie (36), Wampiry Wojny (43), Mistyka Nieskończoności (72), oraz różnych kompozycji (18, w tym 2 dużych rozmiarów), portretów (10, w tym 2 autoportrety), obrazów sferycznych (89) a także 18 portretów sferycznych i 18 obrazów sferycznych przedstawiających personifikacje narodów. Były one zinwentaryzowane osobno, ponieważ powstały one stosunkowo późno i były wystawione razem w Paryżu w 1949 roku. Szymański wymienił tylko tytuły, które zanotował na etykietkach przyklejonych do odwrocia obrazów oraz daty wykonania. Ponieważ sam artysta tylko je sygnował i nie datował, nierzadko więc daty nadane przez Szymańskiego były błędne.

Oprócz własnych obrazów, Biegas przekazał także 6 obrazów Olgi Boznańskiej, zmarłej w Paryżu w 1940 roku. Szymański zanotował wymiary tych obrazów oraz daty ich powstania. Poza portretami Biegasa i Jadwigi Trütschel – ten ostatni portret odnotowano jako „nie ukończony” i „w złym stanie” – figurowały tam trzy autoportrety Boznańskiej – jeden z nich datowany na 1925, oraz studium kwiatów jej autorstwa. W końcu inwentarz wymieniał różne obiekty, jak tkaniny i dywany, meble oraz kilka sreber i porcelan. Eksponaty te znajdują się dziś w Bibliotece Polskiej w Paryżu. Kolekcja ta stała się podwaliną do utworzenia nowego muzeum w budynku Biblioteki Polskiej, Muzeum Bolesława Biegasa.

Organizatorzy muzeum byli skonfrontowani z istotnym problemem: kontrastem między małą przestrzenią w siedemnastowiecznym budynku, w którym ma swoją siedzibę Biblioteka Polska w Paryżu a w większości wprost monumentalnymi pracami artysty. Rozwiązanie zostało znalezione i pierwsza wystawa była zorganizowana w 1974 roku. Dwujęzyczny katalog polsko-francuski przygotowany przez Tadeusza Samulaka, kustosza  THL-u, zawierał krótką notatkę o samym artyście, jego biografię, kilka cytatów z „Kryterium sztuki” Biegasa oraz poglądy jemu współczesnych. Wystawiono 28 rzeźb z okresu 1900 – 1925 (jak wymieniono w katalogu), obrazy sferyczne, obrazy z cyklu „Mistyka Nieskończoności” i „Wampiry wojny” oraz trzy portrety z cyklu „Sławnych ludzi”.

1

Nowy okres zaczął się w latach 90- tych XX-tego wieku. Nowa prezentacja urządzona w sali 3-ego piętra dzięki pomocy finansowej kolekcjonera Guido Biazziego zawierała rzeźby i obrazy artysty, dokumenty archiwalne oraz dzieła literackie artysty jak „Graczak” (Warszawa 1905), „Owczarek. Lechit. Dwa Obrazy Dramatyczne” (Warszawa 1906), „Orfida” (Warszawa 1908), tłumaczenia francuskie jego dzieła „Saturn” (oryginał był opublikowany w Warszawie w 1937), katalogi pierwszych wystaw i przede wszystkim esej „Wędrówki Ducha Myśli”, opublikowany w 1904 w Krakowie, w którym Biegas sformułował swój program artystyczny. Wystawiona została też duża tkanina zdobiona haftem według projektu Biegasa, zrealizowana w Masłówce na Ukrainie, gdzie Biegas spędzał wakacje u swoich mecenasów, Jadwigi i Henryka Trutchelów. (Inny fragment tej tkaniny znajduje się w Musée d’Orsay w Paryżu).

W roku 1992 dzięki inicjatywie Towarzystwa Historyczno-Literackiego, a przede wszystkim jego członka, historyka sztuki, Xawerego Derynga oraz władz miasta Paryża, przy ponownej pomocy finansowej Guido Biazziego, została zorganizowana duża wystawa monograficzna artysty poza gmachem Biblioteki Polskiej, w pałacyku Trianon de Bagatelle w Boulogne pod Paryżem. Wiele instytucji francuskich i polskich, jak np. Musée d’Orsay, Musée des Beaux-Arts w Lyonie oraz Muzea Narodowe w Warszawie i w Poznaniu, Muzeum Secesji i Muzeum Diecezjalne w Płocku, kolekcje prywatne wzięły w niej udział. Wystawie towarzyszył katalog przygotowany przez Xawerego Derynga, komisarza wystawy.

2004 oznaczał ważną cenzurę. Po przeprowadzeniu kilkuletnich prac remontowych budynku Biblioteki, Muzeum Bolesława Biegasa, podobnie jak i inne sale poświęcone jedna Fryderykowi Chopinowi (Salon Chopina), druga przeznaczona na Muzeum Adama Mickiewicza zostały otwarte na 2-gim piętrze Biblioteki.  Na tym samym piętrze znajduje się czytelnia i sala dla naukowców, a przechodząc do muzeum Biegasa można podziwiać eksponaty z kolekcji Kamila Gronkowskiego.

Pierwsza wystawa w nowym muzeum została zorganizowana z okazji 50-letniej rocznicy śmierci artysty. Po raz pierwszy wystawione zostały rysunki Biegasa, w większości szkice do jego rzeźb i obrazów. Celem wystawy było ukazanie jego myśli twórczej prowadzącej w kierunku symbolizmu, z pracami powstałymi pod wpływem dzieła Arnolda Böcklina „Wyspy zmarłych”.

W roku 2006 Towarzystwo Historyczno-Literackie przy pomocy finansowej miłośnika i kolekcjonera prac artysty, Claude’a Kechichiana, zorganizowało wystawę zainicjowaną przez Xawerego Derynga „Biegas i muzyka”. Wystawie towarzyszył katalog w języku francuskim. Ekspozycja spotkała się z dużym powodzeniem, a kilka lat później zaowocowała pokazem sztuki artysty w Muzeum Narodowym w Gdańsku zatytułowaną „Biblioteka Polska w Paryżu – Odsłona pierwsza: Bolesław Biegas”. Szczególnie ważnym dla Towarzystwa Historyczno-Literackiego był fakt, iż wszystkie wypożyczone na tę wystawę eksponaty zostały poddane zabiegom konserwatorskim.

W 2008 roku w dzisiejszym muzeum Bolesława Biegasa została umieszczona tablica honorująca zasługi Guido Biazziego oraz Claude’a Kechichiana. Bez ich pomocy finansowej muzeum nie mogłoby zaistnieć w obecnej postaci.

Dziś paryskie Muzeum Biegasa prezentuje dzieła artysty w świetle sztuki innych artystów polskich XIX-tego i XX-tego wieku. Wystawy zmieniane są w cyklu rocznym, co pozwala na zapoznanie się publiczności z jak największą ilością prac przechowywanych na ogół ze względu na szczupłość miejsca, w magazynach kolekcji artystycznych Biblioteki Polskiej w Paryżu. Wystawione są obrazy Olgi Boznańskiej, Gustawa Gwozdeckiego, który jest autorem wspaniałego portretu Biegasa z 1905 roku. Obrazy Tadeusza Makowskiego, zaprzyjaźnionego z nim Wlastimila Hofmanna, pejzaże Jana Stanisławskiego, Jana Rubczaka ale także Alfreda Świeykowskiego, Jana, Tadeusza i Adama Styków, rzeźbiarzy Xawerego Dunikowskiego Edwarda Wittiga i Wandy Ładniewskiej-Blankenheim pozwalają dopełnić obraz środowiska polskiej emigracji artystycznej pierwszej połowy XX-tego wieku.

Nadmienić także należy, że od 1997 roku prace Bolesława Biegasa  prezentowane są w innych muzeach i instytucjach jako depozyt Towarzystwa Historyczno-Literackiego, m.in. 18 rzeźb oraz 12 obrazów w Muzeum Secesji w Plocku, a od 2009 roku trzy rzeźby w Musée des Beaux-Arts w Rennes, także trzy rzeźby w Musée des Beaux-Arts w Lyonie oraz jedna rzeźba w Musée d’Orsay w Paryżu.

Anna Czarnocka

 

2

Muzeum im. Bolesława Biegasa w Bibliotece Polskiej w Paryżu

Zdjęcia: Jean-Marc Mose

Tagi: , , ,